Μόρια της Ποντιακή Διαλέκτου…συνέχεια 2.

Advertisements

Ανίσως – ανίσωστα – ανούς – ανού.

Έγινε από το αν ίσως και σημαίνει αν τυχόν: Ανίσως έρθες για χαράν, χαίτ’ ας πάεμ ‘ς σ’ οσπίτιν, κι ανίσως λύπην έγκες με, ας πάμ’ αμόν ντο στέκω.

Άντζακ – άντζαν – άντζα.

Είναι τούρκικο και σημαίνει       :

  1. Μόλις (τώρα): Άντζακ ατώρα ετελείωσα τη δουλεία μ’.
  2. Μόνον (που): Άντζαν εκείνος επορεί και πάει φέρ’ ατόν.

Απεκεί – επεκεί (επεκεί – απεκεινάς, απεκειχά – επετσεί)

Σημαίνει:

α) Από εκείνο το μέρος: Απεκεί φυσά άνεμος.

β) Έπειτα, ύστερα: Πρώτα φουρνίν κ’ επεκεί εκκλησία.Ελ’ ατώρα εσύ, λέει επεκεί τ’ ορνίθι.

γ) Από (τότε): Επεκεί ‘ς σην ημέραν κιάν. Επεκεί ας σην δουλείαν εζεμίωσα.

δ) Σύνδεσμος αντιθετικός με το και: Και επεκεί εσύ λές με καλός εν’ (και όμως).

ε) Συμπερασματικός: Επεκεί πώς να χολάσκεσαι (λοιπόν ύστερα από αυτά)

στ) Με ερωτηματικό φανερώνει ειρωνική ή περιφρονητική αδιαφορία: Κ’ επεκεί;

Άρ’ – εάρ’ – αρά – χάρ’.

Ο αρχαίος συμπερασματικός σύνδεσμος άρα σημαίνει:

1) Λοιπόν: Αρ’ επήρεν το τοπούζν’ ατ.

2) Επομένως, ως φαίνεται: Αρά ‘κι θα ευτάη ντο είπα ‘τον. Αρά ‘κι θα επορώ να παίρω ντο χρωστάει με.

3) Επί τέλους: Αρ’ έρθεν κ’ η λαμπρή.

4) Αλλά, όμως: Άρ’ είχα τύχην κ΄επέμ ‘νεν έμποδος.

Στη Σάντα λεγόταν και εάρ. Εάρ αν ενεγκάστες μη πας.

Αραέτσ’ – χαραέτσ’ – αρχαέτσ’ – αράτσ’ – αραβού – χαραβού – αραβούτσ’ – χαραβούτσ’ – χαβού.

Έγινε από το άρ (άρα) και έτσι και σημαίνει έτσι: Απ’ ατόν επήρα τα σύκα και εγενόμουνε αραέτσ’. Ίστε χαραβού εν’ ο κόσμον. Ντο γράφτ’ απέσ’;

Άς

Έγινε από το αφές – αφς – ας και σημαίνει

α) Πρότροπη: Ας τρώγουμε κι ας πίνουμε και κείμες και κοιμούμες, ας πλύσκουμες κι αθίσκουμες κι αέτσ’ σκούμες και πάμε.

Σημ.: Η προτροπή μπορεί να αναφέρεται και στο παρελθόν: Ας εδέβαζες και ‘κ επομένες απροβίβαστος.

β) Συγκατάθεση και συγκατάβαση: Ας κούζω τη μάνα μ’. Ας έν’. Ας’ έρται αδελφή σ’;

γ) Αδιαφορία: Εσύ ποίσον το καλόν κ’ εκείν’ ας λέγ’ νε ότι θέλ’ νε.

δ) Ευχή ή απευχή: Ας έβρεχεν και χαλάζ ας έτον. Ας είχα τον άντρα μ’ κι ας εμ’ και  ‘ς ση κυρού μ’.

ε) Παραχώρηση ή εναντιότητα: Ας λέγωμε και τη στραβού το δίκαιον. Ας χολάσκεται και ας σπάν’ , εγώ ‘κ επορώ να ευτάγω ντο θέλ’.

στ) Φτάνει μόνο να: Εσύ ας είσαι καλά και η ζεμία τιδέν κ’ εν. Καλέσσα ας εν’ η νύφε και προίκαν ‘κι θέλω.

ζ) Έχει την τελική έννοια του να: Βάλλεν πεχτσήν ας εράζ’ ατά.

η) Με ιστορικό χρόνο φανερώνει το απραγματοποίητο: Ας έμουν παλληκάρι δωδεκάχρονον, κι ας είχα τη σαΐτα μου κι αργυρόν τοξάρ’.

Αστού – αστ’ – ας σου – ασοί – ας σ’

Εγινέ από το ας και το άρθρο το σημαίνει:

1) Αφού: Ας σου λές θα μαθίης ατό γράμματα έπαρτο. Αστ’ ετέλωσαν επέρεν ατς ο δράκον. Ασσού επήεν η πεθερά ‘τς ‘ς σην εκκλησίαν.

2) Από εκείνου που…Ας σου σώεις και πλέον βαρύν λιθάρ’ μη σκώντζ. Ασ σου ‘κ εν’ καλλίον εν’.

Ας σ’ έναν – ας σ’ άλλο

Σύνδεσμοι αντιθετικοί και σημαίνουν αφ’ ενός – αφ’ ετέρου, από τη μια μεριά, κι από την άλλη μεριά: Ας σ’ έναν το μέρος αν λές, καλά εποίκεν ας σ’ άλλο το μέρος αν τερής, εχάλασεν τη δουλείαν.

Ατοχά.

Ίσως έγινε από το νάτο και το μόριο χα και σημαίνει να το εδώ είναι: Ατοχά και που εν’ εκείνο; Ατοχά το ψαλίδ’ ντ’ εράευες.

Ατσάπα – ατσάπαν – ατσάπας – ατσάψ – άτσεπ

Είναι δάνειο από την τούρκικη και σημαίνει άραγε: Άτσεπ ντο έιδε αβούτος ο κομμενόχρονο. Κι ατσάπα που θα ευρήκς αμόν αγούτο τ’ εμέτερον κόσμον.

Ατώρα – χατώρα – τώρα – τώρι – τάρι – ατωρίκα.

Έγινε από το τη ώρα και σημαίνει:

α) αυτή τη στιγμή, αυτές τις μέρες, αυτόν τον χρόνον κ.τ.ό. Αρ’ ατώρα εγροίξα ντο είσαι παλαλός. Χα ατώρα έρθα, χα υστερνά, όλον το ίδιον.

β) Αμέσως, ευθύς: Δέβα πε το βαλήν ατώρα να συρ’ οξωκά το Γιορδάμ.

γ) Μόλις, προν από λίγο: Ατουκά εν’ η μάννα μ’; Ατώρα εξέβεν. Έλα ας τρώγωμε.

Άφεριμ – άφερουμ – άφερουμ

Είναι τούρκικο και σημαίνει εύγε, μπράβο: Άφαρουμ, είπεν Αράπ’ ς, έβγα κ’ εγώ ατώρα δίγω νερόν. Άφεριμ, είπε το βασιλόπουλο.

Αφού – αφότε – αφότι – αφούτα – φότε – φότι – απέτ – απέτι

1) Σύνδεσμος χρονικός.

α) Αφού. Αφότε είσ’ η Κύρ – Ερή μ’ για δέιξο με σημάδα. Φότι είναι ανοιχτά τα πόρτες, τρέξε κ’ έμπα μέσα.

β) Ενώ: Αφότι έστεκα, κάτι έπαθα. Έφερεν τα πρόβατα ‘ς σον βασιλέα, φότι ακόμα αχνίζανε.

2) Αιτιολογικός: ‘Κι θα επέγ’ να, άμα αφού θέλτς εσύ, θα πάω.

Άχ

Επιφώνημα και σημαίνει:

α) Απέλπισία: Άχ, μάννα, πως θ’ αποθάνω. Άχ, μάννα, πως απέτυχα, κ’ εγώ εμέν εντώκα.

β) Πόθο: Άχ, να ενοίουτον η πόρτα, και εμπαίνεν ο ξενιτέας εμούν.

γ) Αλλοίμονον: Άχ, ντ’ εγέντανε οι Σανέτ’ τ΄εμόν οι γειτονάδες. Άχ, γιάβρουμ.

Αχά – Χαχά – Χά – ά

Επίρρημα που σημαίνει:

1) Ιδού, να: Αχά ο λύκον και την πόδαν ατ’ ντ’ αραεύς. Μάννα εμέν αν ‘κ ινανεύς, αχά και το ζωνάρ’ ν ατ’.

2) Προτροπή: Χα λέει και χάν πλάσκεται. Χά τσιρόπα, χά ξερά κοκκυμελόπα.

3) Συγκεφαλαιώνει για επιβεβαίωση προηγούμενα νοήματα ή ισχυρισμούς: Να τρανύνωμ’ ατόν, να μαθίζωμε, να γυναικίζωμε, αχά τα’ εμέτερα τα νουνίγματα. Καθάν ημέραν με τον είναν ταβίζ’, με τον άλλο κρούει, αχά οσήμερον πα εκατάσκισαν το χάταλον.

4)Με το αχά και, και χά, εκφράζεται άμεση χρονική ακολουθία δύο πράξεων. ‘Κ επρόφτασα να κάθουμαι, αχά κι ατός εντώκεν ‘ς σην πόρταν.

5) Στη Χαλδία και αλλού συνηθιζόταν να προτίθεται μπροστά από τον μέλλοντα: Χά θα κρούω σε, και κατόπι να παραλειφθεί το θα: χά κρούω σε.

6) Έτσι κι αλλιώς: Είπεν, χα, εμέν θα τρώη τ’ οφίδ εσύ πα ντ’ έρχεσαι.

7) Είτε – είτε: Χαβίτσ  έφαες; Γιόκ χά επήες, χά ‘κ επήες.

8) Απορία: Χά τρανόν κακόν και χά τυραννισίαν.

Σημ.: Το αχά μπορεί να συνυπάρχει και με όνομα ή αντωνυμία ή και ολόκληρη φράση: Αχά κ’ έναν πουλίν, καμμίαν ντο κ’ είδα. Αχά έχ κ’ έρται η Λαμπρή.

41.16252623.26767