Μόρια Ποντιακής Γλώσσας..συνέχεια..10η..

Ξάϊ – ξά’

Από το μεταγενέστερο εξάγιον (ζυγαριά) και σημαίνει:

1) Καθόλου: Έρθεν ‘ς σο χωρίον, άμα ξάϊ φαϊτάν ‘κ εποίκεν. Τη μάννα σ’ ξάϊ ‘κ ερώτεσες.

2) Το ένα ξάϊ σημαίνει ολίγον. Δότε με ένα ξάϊ ψωμίν. Ένα ξάϊ κι άλλο νερόν βάλλεν ‘ς σο φαείν.

Ξάν’ – ξανά – αξάν

Από το έξ – ανά και φανερώνει:

1) Επανάληψη μιας πράξης, πάλι: Τ’ άλλο την ημέραν ξαν’ έκοψαν, αμάν ξαν’ κ’ επόρεσαν να γρεμίζ’ ν ατό.

Σημ: Για έμφαση χρησιμοποιείτε με το πάλιν: Και πάλιν ξάν’ ερώτεσα Θεού παρακαλίας.

2) Και όμως, εξ άλλου: Εφόρεσα ότι επόρεσα και ξάν’ κρυώνω. Έψεν όλ̤α τα καντήλας και ξάν’ σκοτεινόν εν.

Όλον – όλεν

1) Χρονική σημασία (Αδιάκοπα, πάντοτε): Όλεν κλαίει και στερεμονή ‘κ έχ’. Το ζών όλον κερατ̤αζ’ το μουσκάρ’.

2) Τοπική σημασία (σε όλη την έκταση): Τ’ αφκακέσ’ όλεν στρωμένον μήλα.

3) Με το άρθρο σημαίνει σύνολο: Το όλον πόσον χρωστώ σε. Το όλον ποσ’ νομάτ’ επήετεν.

4) Με το θετικό των επιθέτων σχηματίζει τον υπερθετικό. Άς όλων ο καλόν ο γαμπρόν κλερθένεν παραστάρ’. Άς ούλων το καλόν το παιδίν κι ας σ’ ούλων ο κακόν ο άντρας

Σημ: Συντίθεται με πάρα πολλά επίθετα και σχηματίζει υπερθετικό: Ολόξενος, ολοφάνερος, ολοκαίνουργος, ολόμαυρος ή ολήμαυρος, ολοκόκκινος, κτλ.

Όποτε – οπόταν – όποταν

Σύνδεσμος χρονικός που σημαίνει όταν: Όποταν ποι’ς με κι αρρωστώ, τ’ αρρωστικά σ’ κι θέλω. Όποτε έεις καιρόν, έλα έλεπο με.

Όπου (ούπου – ούμπου – ούμπαν – ήμπαν – που)

Είναι το αρχαίο όπου και σημαίνει:

1) Σε όποιο μέρος: Όπου και να πάς, οκά τετρακόσα τράμ̤α εν. Ούμπαν έσταξεν εμυροστάθεν.

2) Στο μέρος που: Εκεί που θέλτς να πας τιδέν ‘κι θα ευρίκ’ ς. Όπου ελέπ’ς κυπαρέσα εγροίκα ταφία είν’ εκαικά.

3) Στον όποιο, από τον οποίο, κατά τον οποίο: Θα πάω ‘ς σο καβενείον όπου αναμέν’ νε με. ‘Σ σον δρόμο που επέγ’ να εντάμωσα τον αδελφό σ’.

4) Όποιος – όποια – όποιο: Καλά που σπείρ’, καλά θερίζ’. Καθκά, Σαμή, καθκά που αντρίζ’ για τ’ εσέν αντρίζ’.

5) Ο οποίος – η οποία – το οποίο: Κάποιος που έτον πεινασμένος θ αεπέρεν το ψωμί σ’.

6) Διότι, καθώς: Κοιμάται βαθέα, νεγκασμένος πολλά που έν’. Έκλαιεν πα που θέλ’ το καλό σ’ ευτάει σε και κλαίς.

Σημ: Το όπου και να εν’ σημαίνει ύστερα από λίγο: Άναμνον ολίγον κι άλλο όπου και να εν’ θα ερ’ ται.

Όπως – ‘πώς

Σημαίνει καθώς: Λάμπει ‘πως λάμπ’ ο ήλ̤ος. Είπεν ατά τον βασιλέαν όπως εμάτσεν ατον η μάννα ‘τ’. Η νύφε όπως ούλ̤α τα νυφάες (έτον).

Όσον

Χρησιμοποιείται

1) Σαν επίρρημα χρονικό: Όσον ντο πάω παίρ’ με. Όσον ντο ταράεις το σκατόν, ατόσον πλέον βρωμεί.

2) Σαν επίρρημα ποσοτικό: Όσον το γεργάνι σ’ απλά και το ποδάρι σ’.

3) Το όσον πόσον σημαίνει πόσον καιρό, εώς πότε: Όσον πόσον εμείς οι γεροντάδες θα πεσλεεύομαι αβούτα τα χάταλα.

Όταν – όνταν – όντες – όντεν – όύνταν – ούντας – όντας – όντις – όντος – αντά – άντας – αντές – αντώς – σόταν – όσταν – όστα – ούστα

Αρχαίος χρονικός σύνδεσμος που σημαίνει:

1) Όταν, καθ’ όν χρόνον: Την Πόλην όντας ώριζεν ο Έλλεν Κωνσταντίνον. Και ‘ς σο ξανά όντις πέρνανε ευτύς την καταπίνει.

2) Άλλα τότε, τότε όμως: Έκλωσα το κιφάλι μ’ όνταν ελέπω είναν αμόν τον Αράπ’. Εκράτ’ ναμε την αναπνοήν εμούν, όνταν έκ’σαμε έναν μπούμ.

Ότι

Είναι αρχαίος σύνδεσμος και χρησιμοποιέιται:

1) Σαν ειδικός σύνδεσμος: Έκ’σα ότι εσημαδεύτες. ‘Κ εγροίξα ότι θα πας.

2) Σαν αιτιολογικός σύνδεσμος (διότι): Εχάρα πολλά ότι υπάντρεψες. Ετυραννίστα ότι έκλωσες τα σημάδ̤α.

Σημ: Κάποτε δεν μπορεί κανείς να ξεκαθαρίζει αν πρόκειτε για ειδικό ή αιτιολογικό σύνδεσμο: Ετυρ̤αννίγαμε πολλά το ότι θα εφήναμε τ’οσπίτ’ν εμούν και θα εφεύαμε (ότι, διότι). Θυμώνω ότι ‘κι λογαρ̤αζ’ με συενόν.

Ούκ

(βλέπε ‘κι)

Όθεν

Σημαίνει:

1) Όπου, σε όποιο μέρος: Όθεν πάει ο ποταμόν αχάντ̤α και τροβόλ̤α κι όθεν πάει η φωλέα μου , ομάλ̤α και λειβάδ̤α.

2) Απ’ όπου: Το κουΐν όθεν πάντα επαίρ’ ναν νερόν ετσουρώθεν. Όθεν έρχουμε εκεί πάω, κ’ ήντ̤αν εν’ γραμμένον ευτάγω.

Όϊ – Ούϊ

Επιφώνημα που έχει σημασία του ώ, χωρίς ή μαζί με τα σχετλεαστικά να βάϊ, να ‘σαν, να χα, ναϊλλοί: Όϊ, να βάϊ εμέν, είπεν ο γέρον. Ούϊ, να ‘σαν εμάς είπαν οι καβελλάρ.

Όφ

Επιφώνημα λύπης, στενοχώριας, πόνου,.. μόνο ή μαζί με το σχετλεαστικά: Όφ, ναϊλλοί εμέν την χέραν. Όφ, εβόξε. Ο χερίφς εποίκεν όφ.

Ούς

Είναι και πρόθεση και σημαίνει όριο ή τέρμα: Ούς ατού πα τυχερός έτον. Ούς ατώρα εγλύτωσες.

Ούσνα

Είναι και πρόθεση και σημαίνει όριο ή τέρμα: Μ ‘εβγάλτς ατόν ούσνα μη εφτάν’ με.

Ουδέ – μουδέ

Σύνδεσμος που απαντά μόνο σε δημοτικά τραγούδια: Ουδέ ποπάδες αναγνώθ’ μούδ’ ο μητροπολίτες. Ούδ’ έχτεσεν, ούδ’ εχάλασεν, μούδ’ εκαρδοπονέθεν.

Ούτε

Είναι ο αρχαίος σύνδεσμος με την ίδια σημασία: Ούτ’ ο κρύον επάτεσεν, ούτε χόν̤α εφάνθαν. Ουτ’ η ρίζα μ’ εδίψασεν, ούτ’ ο καρπός μ’ ελλάεν.

Όχ

Επιφώνημα που σημαίνει ευχαρίστηση ή για καλό, ευτύχημα δικό μας ή για εκδίκηση: Όχ, ντο καλά έπαθες ας σου ‘κ έκ’σες με. Όχ να λελέυω το Θεό μ’, ίστ̤α είχα έναν τύχην, δύο έρχουνταν.

Όχαχον

Σπάνιο επιφώνημα της Σάντας με σήμασία, αυτό δα μας έλειπε: Με τ’ ατό το ποδάρ’ θα πάς ‘ς σο θέρος; – Οχαχόν, αΐθ̤α στείλτς με και ‘ς σον παρχάρ’.