Προτάσεις της Ποντιακής μας Γλώσσας..

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Απλές Προτάσεις

Ο θεός έπλασεν τον άρθωπον. Εγώ εντρανώ το κορίτσ’. Ατός Χριστός ένι. Να στραβούσαι..

Πρόταση Κρίσης

Ο Θεός δότης έν’. Καλό παιδί έν’. Ατέ εν΄μάννα. Η κάτα εν’ δäβολος.

Πρόταση Επιθυμίας

Φέρ’ τε με τη φιλίντρα μου. Να είχα τον άντρα μ’. Ποί’ σε με χριστιανό.

Πρόταση Επιφωνηματική

Ναϊλλοί τη Ρωμανίαν! Ποδεδίζω σε θέ μ’! Μω την ευλοΐα σ’! Τραβώδ’ Γαβρά και Γαβροκωνσταντίνε!

Πρόταση Αρνητική ή Αποφατική

Τρανόν λόγο μη λές. Αέρτς ‘κι χαρίζ’. Να μη χαίρεσαι.

Πρόταση Καταφατική

Εγώ έμουνε μάστορας. Ο θεός εποίκεν σεισμόν. Το κρέας έτρωεν ο ίδιον.

Πρόταση Κύρια ή Ανεξάρτητη

Ο Θεός τον λόγον έκουσεν. Ο λύκον την δείσα αραεύ’. Εκείνοι εξέρουν ατό.

Σύνδεση καθ’ Υπόταξη

Αλλομίαν αν αντρίζω, θα γροικώ και κοιματίζω. Τίπο αν ‘κ εξήβε, δος τη χάρη. Μ’ έρχουσ’ κι ας σου έρθες καλωσώρισες.

Σύνδεση κατά Παράταξη

Αλλ’ ανηβαίν’ νε και άλλ’ κατηβαίν’ νε. Εσίμωσεν άτονα και είπεν άτονα. Εμπαίνει λουτρίσκεται, εβγαίνει και πλαηγιάζει.

Κύριοι όροι της Πρότασης

Ο ήλεν είνας έν’. Ο λόγος τον λόγον ανοί’. Ο σκολείος εν’ το κακό. Τα πόρτας είναι χάλκενα. Η κουτσή χέρä ‘κ έιχεν.

Ο ήλεν, ο λόγος, ο σκολείος, τα πόρτας, η κουτσή λέγονται υποκείμενα. Είνας εν’, τον λόγον ανοί, εν τω κακό, είναι χάλκενα, χέρä ‘κ είχεν, λέγονται κατηγόρημα. Υποκείμενο και κατηγόρημα είναι κύριοι όροι της πρότασης.

Κατηγόρημα

Μπορεί να είναι:

1) Μονολεκτικό: Ψάλλ’ τεν ποππάδες. Φα, Σοφία, φα. Να ξεραίνεσαι κα να μαρέναισε. Μεράκ μ’ ευτάτε, εμένα στειλήτε.

Το κατηγόρημα αυτό λέγεται ρηματικό κατηγόρημα ή ρήμα.

2) Περιφραστικό δηλ. να αποτελείτε από το ρήμα είμαι και ένα ουσιαστικό ή επίθετο: Άρθωπον κακογνώριστος εν’. Τα χαϊβάνä έταν φορτωμένα. Έξυπνος έτονε. Ο κόσμος σκάλα έν’. Είμες και συγγενοί.

Οι λέξεις κακογνώριστος, φορτωμένα, έξυπνος,, σκάλα, συγγενοί λέγονται κατηγορούμενα, το δε έν, (έταν, έτονε, είμες) είναι συνδετικό.

Αλλά πάντοτε δεν είναι συνδετικό το είμαι, κάποτε έχει τη σημασία του βρίσκομαι ή υπάρχω (υπαρκτικό): (Τ’ εσόν) άντρας ‘ς σην Ρουσίαν εν’. Ο Νίκον εν’ ‘ς σο χωράφ’.

Το υποκείμενο πάντοτε είναι πτώσης ονομαστικής.

Προτάσεις Χωρίς Ρήμα

1) Σε αναφωνήσεις: Παναΐα! Μάννα! Αλοί εμέν! Έ παλαλέ Παναέτα!

2) Σε ευχές ή κατάρες: Δεξιά τα πάντα. Εξού και μακρά! Ο Γουρζουλάς απέσ’ ισ’. Υγίαν κ’ ευλοΐαν. Καλώς την ευλοΐαν. Θέ μ’ που το θάμα σ’. Ας σο στόμα σ’ ‘ς σον κόφλε σ’.

3) Σε προτάσεις ή προσταγές: Άϊτε, άϊτε, Αλήγορα. Μη, μη. Νά, να.

4) Σε διαλαλήσεις: Τ’ απίδä πάτι-χαβάν. Απορρωίν υλιστόν. Σάντας βούτορον. Ερζιγκίας σταφύλä.

5) Όταν εννοείται εύκολα: Τράκ αδακά, τράκ ‘ς σην πόρταν οπίσ’ καικά. Το χοζάν σουμά ‘τ εκαικά. Η Τέχνη τέχνη, κ’ η πίστη πίστη. Ο τρόμος μισός θάνατος. Άντρας μου παλληκάριν.

Το Υποκείμενο

Κανονικά το υποκείμενο είναι ουσιαστικό ή προσωπική αντωνυμία. Οι αγούρ’ εφέκαν το ξύλον. Στέκω εγώ και μαειρέυω.

Αλλά μπορεί να είναι και κάθε μέρος του λόγου και ολόκληρη πρόταση. Ο Μάυρο μ’ (νöν) πολάριν εν’. Εγώ είμαι αδελφός (τη νύφες). Άκλερα να είναι τα λώματα σ’. ‘Κι πρέπ’ ν’ αφήν’ κανείς τη βούκαν ατ’.

Στα ιδιώματα της Τραπεζούντας, Σάντας, Ματσούκας, Κερασούντας, Όφης, Σουρμαίνων και Χαλδίας τα δευτερόκλιτα ουσιαστικά, όταν είναι υποκείμενα, κατηγορούμενα, παραθέσεις, επεξηγήσεις και εμπρόθετοι προσδιορισμοί τελειώνουν σε –ον: Ο καλόν άρθωπον καλόν ημέραν ‘κ ελέπ’. Ο καιρόν πουλεί τα μήλα. Ο τρίτον ο άχαρον επέμ’ νεν. Ο ήλον και ο φέγγον.

Όταν όμως είναι άναρθρα λήγουν σε –ος: Αρ’ ατός εν’ και γαμπρός εν’. Άμον κλαιμένος Μάρτς. Άλαλος κι αμίλαλός και γαλενόν ποτάμι.

Εξαίρεση κάμνει η λέξη Θεός που στις έναρθρες ευχές και κατάρες τελειώνει σε –ος. Ο Θεός να πακούη σε. Ο Θεός να κόφτ’ τα χρόνια σ’.

Οι κανόνες αυτοί δεν είναι χωρίς εξαιρέσεις: Ο Θεόν δι’ το τέρτ, άμα δι’ και το τερμάν. Ο Θεόν το πλάσμαν ατ’ ‘κι ανασπάλλ’.

Τα πρωτόκλιτα θηλυκά σαν κατηγορούμενα παίρνουν ένα –ν. Αδά η βρούχνα σπιθαμήν και το νερόν χερέαν. Ατός αφωρισμένον γενεάν έν’. Η γλώσσα ‘τς έναν πιθαμήν. Πουθέν χαράν εδέβεν.

Αλλά και εδώ υπάρχουν εξαιρέσεις: Η τέχνη τέχνη κ’ η πίστη πίστη.