Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ

Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ
Η ίδρυση του Κράτους των Μεγάλων Κομνηνών και η σημασία του

Ιδρυτές της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ήταν δυο βυζαντινόπουλα. Οι Κομνηνοί Ο Αλέξης και Δαβίδ. Αυτοί ήταν παιδιά του αυτοκράτορα Μανουήλ, γιου του Ανδρόνικου του Α, οποίος σκοτώθηκε μαζί με τον πατερά του στην εξέγερση του 1185. Ο Αλέξιος που γεννήθηκε το 1182 και Ο Δαβίδ ένα δυο χρόνια νωρίτερα, απομακρύνθηκαν από την επαναστατημένη πρωτεύουσα και το 1185 σταλθήκαν στην αυλή της θείας τους, Βασίλισσας των Ιβήρων (Γεωργίας) Θαμαρ. 1184-1212) Τον Απρίλιο του 1204 όταν οι Φράγκοι της Δ σταυροφορίας κυρίεψαν την Κωνσταντινούπολη και κατέλυσαν τον βυζαντινό Κράτος, οι νεαροί Κομνηνοί με την βοήθεια της θειας τους και των Γεωργιανών στρατιωτών, καθώς και την συνεργασία των Σχολαρίων αρχόντων που έφυγαν από την Κωνσταντινούπολη αλλά και των ντόπιων ποντίων τιμαριούχων και στρατιωτικών αριστοκρατών, κατέλαβαν την Τραπεζούντα και ιδρύσαν το Μεσαιωνικό κράτος του πόντου. Οι Αυτοκράτορες του κράτους αυτού, Οι Μεγάλοι Κομνηνοί, όπως ονομαστήκαν από την αρχή της βασιλιάς τους, αισθάνονταν σαν έλληνες και συνεχιστές του βυζαντινού κράτους. Αυτό φαίνεται και από το γεγονός ότι για καιρό είχαν τον τίτλο <<πιστός βασιλεύς και αυτοκράτωρ Ρωμαίων.> Μονό αργότερα ο Μιχαήλ ο Παλαιολόγος Η <1261-1282) ανασυσταίνοντας τη βυζαντινή αυτοκρατορία, το 1261 ζήτησε από τους αυτοκράτορες της Τραπεζούντας να σταματήσουν να χρησιμοποιούν την προσηγορία αυτή, που άνηκε αποκλείστηκα στους βασιλιάδες της Κωνσταντινούπολης. Τότε , κατά πάσα πιθανότητα, εγκαινιάστηκε από τους Κομνηνούς της Τραπεζούντας ο νέος τίτλος ( πιστός βασιλεύς και αυτοκράτωρ πάσης Ανατολής, Ιβήρων, και Περάτειας) Ιβηρία λεγόταν η χωρά των Ιβήρων, η σημερινή Γεωργία, και Περάτεια η σημερινή Κριμαία. Πρέπει να σημειώσουμε ότι με την άλωση της Πόλεις από τους Φράγκους το 1204 και την πολυδιάσπαση της βυζαντινής Αυτοκρατορίας σε μικρά κρατίδια, ανέβηκε γεια ένα διάστημα στην εξουσία της Σαμψούντας ένας απόγονος των Γαβράδων, τιμαριωτών του πόντου, ο Θεόδωρος Γαβράς (βλεπ,βιβλ. Δ, ζακυνθινός το βυζάντιο, Αθηνά, σε 86,88,89).
Οι Μεγάλοι Κομνηνοί της Τραπεζούντας είχαν γεια έμβλημα τους το μονοκέφαλο αετό σε διαστολή με το δικέφαλο της αυτοκρατορίας Κωνσταντινούπολης. το περίεργο είναι ότι οι βυζαντινοί ιστορικοί και χρονογράφοι αρχικά χρησιμοποιούν υποτιμητικούς τίτλους για το κράτος τούτο, σε αντίθεση με τους τίτλους που χρησιμοποιούσαν για την κεντρική αυτοκρατορία, από την οποία αποσπάσθηκε η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Μονό στης αρχές του 15 αιώνα, όταν το κράτος των Μεγάλων Κομνηνών της Τραπεζούντας, εξαιτίας της οχυρής θέσης του και πλου του, έγινε ισχυρότερο από το κράτος της Πόλης, μονό τότε άρχισαν οι Βυζαντινοί Ιστορικοί να ονομάζουν τον αυτοκράτορα της Τραπεζούντας <<Βασιλέα, και το κράτος του Βασίλειον.>> τα σύνορα της ποντιακής αυτοκρατορίας στα πρώτα χρόνια μετά της ίδρυση της είχαν φτάσει δυτικά περά από το Σαγγάριο ποταμό, μέχρι τη Νικομήδεια, αλλά αργότερα, μετά την ήττα του Δαβίδ Κομνηνού αδελφού του Αλέξιου Α, από τον Αυτοκράτορα της Νίκαιας Θεόδωρο Λασκαρη<1204-1222>> τα σύνορα αυτά περιορίστηκαν έως την Σινώπη.
Αλλά σιγά σιγά και αυτά συρρικνώθηκαν πιο πολύ και το 1223, στα χρόνια του Ανδρόνικου Γίδου <1222-1235>> έφταναν μονό από τη Σεβαστούπολη” αλλιώς Σωτηρούπολη <Σοχούμη> της σημερινής Γεωργίας του Καύκασου και ανατολικά ως το Οιναίο <Οινόη>, ενώ πιο αργότερα από το έτος 1404 και μέχρι την πτώση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, τα σύνορα του Ποντιακού κράτους περιορίζονταν από το Βατούμ μέχρι την Κρατούντα, και έως το Ερζικιάν Νότια.

Το Ποντιακό κράτος, αν και έζησε 257 χρόνια χωριστά από τα αλλά ελληνικά κρατίδια αναδείχτηκε σ’ ένα ισχυρό προπύργιο του ελληνισμού, που διατηρήθηκε ως το 1461, δηλαδή 8 χρόνια μετά την άλωση της Πόλεις από τους τούρκους. Η Υπηρεσία που προσέφερε στους έλληνες κατοίκους του τόπου και γενικότερα στον ελληνισμό στάθηκε τεράστια. Χρησίμευε σαν εθνική κιβωτός στην άκρη εκείνου του βυζαντινού κόσμου, γιατί όχι μονό διατήρησε τον ελληνικό πολιτισμό του, αλλά και τον ανέπτυξε και των στερέωσε καλά ώστε να αντέξει στην κατοπινή δοκιμασία που τον περίμενε με την Τουρκοκρατία. Στην περίοδο μάλιστα της ακμής του κράτους αυτού, η Τραπεζούντα έγινε όπως θα δούμε στη συνεχεία σπουδαίο εμπορικό κέντρο, από τα μεγαλύτερα του τότε γνωστού κόσμου, και λαμπρή εστία των ελληνικών γραμμάτων και τέχνης.

Η περιοχή της Αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών όπως ονομαζόταν κι αλλιώς περιελάμβανε εκτός από την πρωτεύουσα Τραπεζούντα , πολλές άλλες πόλεις, όπως τα Σούρμενα, τη Νικόπολη, τη Ριζούντα, τα Πλάτανα, την Τρίπολη, τη Κερασούντα, την Οινόη, την Αμισό, Σαμψούντα, την Ινέπολη, τη Σινώπη, παραλιακά, την Αργυρούπολη, τη Σεβάστεια, τη Θεοδιοσιούπολη, τη Νεοκεσάρια, ως τον Καύκασο και Κριμαία, το ποντιακό αυτό κράτος αποτελούσε ένα κλειστό και ασφαλισμένο από ψηλά βουνά του Γεωγραφικό χώρο, που είχε μεγάλη οικονομική και στρατηγοί σημασία. Ταυτόχρονα έλεγχε το σημαντικό εμπορικό δρόμο που οδηγούσε από την Τραπεζούντα στο εσωτερικό της Ανατολής.

Αλλά και οι τέχνες και οι επιστήμες, και ο πολιτισμός γενικά άνθησαν στον Πόντο στην περίοδο της βασιλείας των Μεγάλων Καμήνων. Αξιόλογη είναι η αρχιτεκτονική που αναδείχτηκε στις διαφορές πόλεις, με το χτίσιμο πολλών φρουρίων, και εκκλησιών δημοσίων κτιρίων και ανακτόρων όπως αυτά στην ακρόπολη της πρωτεύουσας του κράτους. Όσο για της επιστήμες , μεγάλη ανάπτυξη παρουσίασαν η αστρονομία, η φυσική και τα μαθηματικά, Η ζωγραφική έφτασε σε μεγάλη ακμή, όπως δείχνουν ιδιαίτερα οι τοιχογραφίες στην εκκλησία τις Άγιας Σοφίας Τραπεζούντας, η οποία αποτελούσε μικρογραφία της Άγιας Σοφίας Κωνσταντινούπολης. Αναφέρεται επίσης ότι την εποχή των Μεγάλων Κομνηνών χτίσθηκαν στον Πόντο 3,000 περίπου χριστιανικές εκκλησιές. πολλοί και μεγάλοι ναοί είχαν ωραίες τοιχογραφίες, αγιογραφίες και διακόσμηση, μωσαϊκά και καλλιτεχνικές μικρογραφίες, που συνέχιζαν ασταμάτητα την βυζαντινή παράδοση. Πολλά εικονογραφημένα χειρόγραφα σε εκκλησιές και μοναστήρια είναι σωστά αριστουργήματα ποντιακής τέχνης, και σώζονται ακόμα και σήμερα στο Άγιο Όρος, αλλά και σε διάφορα αλλά ελληνικά και ξένα μουσεία, ιδιαίτερα στο βυζαντινό μούσια Αθηνών και στο μουσείο Μπενάκη. Τα μοναστήρια του πόντου, έξαλλου, τον 13-14 αιώνα, ήταν σχολειά σοφίας. Εκεί καλλιεργούσαν τα μαθηματικά και την αστρονομία, γιατί η εκκλησία θεωρούσε σημαντικές τις επιστήμες αυτές, πριν ακόμα από την αναγέννηση στη δύση, βοηθητικές στην θεολογία και τη φιλοσοφία. Κληρικοί και κοσμικοί λοιπόν, διαλεκτά τεκνά του πόντου, καλλιέργησαν τις επιστήμες και διατήρησαν την ελληνική παιδεία, την τέχνη και τον πολιτισμό. Μεγάλη λοιπόν, η σημασία του ποντιακού κράτους του πόντου για τη διατήρηση και ακτινοβολία της ορθοδοξίας και του ελληνικού πολιτισμού στην περιοχή της βορειοανατολικής Μικρασίας. και τα δυο αυτά εθνικά στοιχειά, προφυλαχτήκαν αρχικά απέναντι στην Φράγκικη πλημμυρίδα τον Σταυροφόρων και κατοπινά, στην Σελτζουκική και τουρκική επέκταση και αφομοίωση.
Γενικά κυρίες και κύριοι Η Τραπεζούντα ήταν όχι μονό πανέμορφη σαν πόλη, με τα κάστρα, τα ψηλά τείχη, τα οικοδομήματα της και τα ανάκτορα, αλλά και σαν τοπίο και σαν κλίμα. Από το λιμάνι της Δαφνούντας μέχρι την οχυρωμένη πόλη, από τα παραλία ως τις πλάγιες του Μίθριου Βουνού, από τα φρούρια ως τα δυο φαράγγια που κατέβαιναν κάθετα προς τη θάλασσα, όλα τα πάντα ήταν πανέμορφα. Όλα αυτά πρόσφεραν στα μάτια τον επισκεπτών μαγευτική θεά και ομορφιά. Στα γύρω από την Τραπεζούντα γραφικά Βουνά υπήρχαν ανάκτορα των αυτοκρατόρων τα λεγόμενα
παρχάρâ, με κήπους γεμάτα πανέμορφα λουλούδια και δέντρα, όπου οι αυτοκράτορες περνούσαν ένα μέρος από την θερινή περίοδο και φιλοξενούσαν διαφόρους ξένους ηγεμόνες και βασιλιάδες <<βιβλ. Μητροπ. Χρύσανθος, η εκκλησία της Τραπεζούντας, Αθήνα 1933,σελ,74-75.> Η πρωτεύουσα του Πόντου παρόλες της πυρκαγιές και τις επιδρομές σε βάρος της, έως την εποχή της άλωσής της από τους τούρκους, ήταν πλούσια πόλη, ακμαία και πυκνοκατοικημένη, κέντρο του παγκοσμίου εμπορίου. Λέγετε ότι ακόμα και μέσα στη θύελλα των εμφυλίων πόλεμων των επιδρομών από τους Τουρκμάνους και των εμπίστων από τους Γεωργιανούς, στην Τραπεζούντα υπήρχε οικονομία ευρωστία και ευδεμονια. Ήδη από τον 10 αιώνα δυο Άραβες Γεωγράφοι , ο Μασούντι και ο Ιστάχρι, αναφέρουν την Τραπεζούντα σαν ένα από τα μεγαλύτερα εμπορικά κέντρα της ανατολής. Μάλιστα κατά τον Μασούντι στην πόλη γίνονταν πύλες φόρες μέσα στο χρόνο εμποροπανήγυρις, όπου εκτός από τους κυρκάσιους <τζερκέζους> συνέρεε και μεγάλο πλήθος, βυζαντινών έμπορων, Αρμένιων, και Μουσουλμάνων, ακόμα και από την μακρινή Περσία και την Μπουχάρα. Η εμπορική σημασία της πόλης Κυρίες και Κύριοι αυξήθηκε προπαντός τότε που η Τραπεζούντα έγινε κέντρο εμπορίου για την νότια Ρωσία και για όλες της μικρασιατικές χώρες, καθώς και για της χώρες της Δύσης της Μεσοποτάμιας, της Περσίας, της Σύριας, και των ανατολικών Ινδιών. Ιδιαίτερα μάλιστα όταν το λιμάνι της τελευταίας, η Πτολεμαΐδα κατακτήθηκε από Μουσουλμάνους το 1291, και έτσι έκλεισε ολότελα για τους δυτικούς εμπόρους. Τότε όλα τα πολύτιμα εμπορεύματα που πρόσφεραν οι χώρες από τα ανατολικά και Νότια του πόντου μέχρι τις Ινδίες και την Κινά μεταφέρονταν αδιάκοπα στην Τραπεζούντα με καραβάνια. Έτσι η Τραπεζούντα, ήταν όπως λέει ο Βησσαρίων <κοινό τι εργαστήριο η εμποριών της οικούμενης απάσης, βιβλ. Βησσαρίωνος, Εγκώμιον Τραπεζούντας σελ,187.> Οι Αυτοκράτορες που Βασιλεύσαν στα 258 χρόνια 1204-1461) του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών της Τραπεζούντας ήταν οι εξής:


1. Αλέξιος Α’ 1204-1222, «Αρχή της Αυτοκρατορίας του Πόντου»

2. Ανδρόνικος Α’ «Ο Γίδος Γήδον»

3. Ιωάννης Α’ «Ο Αξούχος»
4. Μανουήλ Α’ «Ο Μέγας»

5. Ανδρόνικος Α’

6. Γεώργιος Α’

7. Ιωάννης Β’
8. Αλέξιος Β’

9. Ανδρόνικος Β’

10. Μανουήλ Β’

11. Βασίλειος Α’

12. Ειρήνη Παλαιολογήνα Α’

13. Άννα Κομνηνή

14. Ιωάννης Γ’

15. Μιχαήλ Α’
16. Αλέξιος Γ’

17. Μανουήλ Γ’

18. Αλέξιος Δ’

19. Ιωάννης Δ’
20. Δαβίδ 1448-1461 Η Πτώση της Αυτοκρατορίας του Πόντου

 

Γιωρίκας Κοβρίδης Εκ Μελβούρνης