ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ

ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ

Οι προθέσεις είναι οι εξής:

Άνευ – άναυα, αντί – αντίς, από – απού, αφού – αφ’ – απίς, επ’(επεκεί), ας (με σημασία της από) για, δίχως – θίως – θία, εκ’ – ες, επί, ίσαμε, καταπού, καταπώς, μετά – μετ’ – με, έως – ως – ούς, προς, ‘ς(εις) χωρίς, παρά, ένεκα, περί, υπό.

        Στη σύνθεση χρησιμοποιούνται και οι άλλες προθέσεις της αρχαίας.

        Σαν επιρρήματα χρησιμοποιούνται οι εξής:

Μετά: Θα πας εσύ και μετά εγώ(ύστερα), Μετά εμέν έρ≤εσαι εσύ.

Υπό: Εγώ είμαι υπό(κατώτερος)

Η παράχρησιμοποιείται και σαν αντιθετικός και συγκριτικός σύνδεσμος. Όλες οι προθέσεις συντάσσονται με αιτιατική· λίγες συντάσσονται με ονομαστική.

Η από  και η ως συντάσσονται και με επιρρήματα χρονικά ή τοπικά: Απ’ αδά, απ’ έξ, ως αδά, ως οψέ.

Οι προθέσεις αντί, για, δίχως, χωρίς, και ίσαμε συντάσσονται και με το να: Αντί να πάη ’ς σο σχολείον, επήεν ’ς σο λασίον. Για να πας ως τον παρχάρ’ θα ευτάς δύο ώρας. Επήεν ’ς σα ξύλα δίχως να ερωτά κανέναν. Εντώκαν ατον χωρίης να θέλ’νε. Ίσαμε να έρ≤εσαι εσύ, εγώ τελειώνω.

Υπάρχουν και μερικές προθέσεις με γενικές, δανεισμένες από τη γλώσσα της εκκλησίας ή του σχολείου. Εξ’ όλης καρδίας. Επί ξύλου κρεμάμενος, Επί ζωής μου. Απού ήλ’ κι’ απ’ ουρανού. Απ’ εντροπής ατ’ όλα παθάν άνθρωπον. Από καλαμιδού εγέντον.

Η Αντί – Αντίς

        Κανονικά σημαίνει αντικατάσταση: Αντίς αρνία σπάζ’νε τα παιδιά, αντίς πρόβατα μάννες, αντίς κριάρια τ’ άκλερα, σπάζ’νε τα παλληκάρâ.

        Κάποτε συνοδεύεται με την πρόθεση να ή  για να: Αντί να σύρ’ ατα ’ς έναν άκραν, ας καίγ’ ατα. Αντίς για να πάη ’ς σο κεπίν, επήεν ’ς σα ξύλα.

Η από – απού – αφού – απίς – επ’.

        Σημαίνει αφετηρία: Απ’ ατόν κορώνα ’κι γαστρούται. Απ’ εμέν κ’ έξ’ και ’ς σον αδελφό μ’. Ποίος απ’ εσάς τοι τρίος θέλ’ να τώρη. Η μάννα μ’ απ’ τους ουρανούς. Ατό τ’ αστό≤, αποπέσ’ κράζ. Ακούω αποπίσ’ ιμ’ έναν ψιλόν λαλίαν. Αποπουρνού σύμπιρνα εσκώθεν. Γαΐπ έντον αποπές’ ασ’ σο μαντρίν.

Η ας – άσα.

        Η ας παίρνει ευφωνικό α όταν ακολουθεί λέξη από σύμφωνο: Άσα λέει, άλλα και ας λέει. Είναι σε μεγαλύτερη χρήση από την από, της οποίας έχει τη σημασία.

        Σημαίνει:

1. Απομάκρυνση: Χαμάν ο παιδάς έσυρεν πήρεν τ’ αξινάρ’ ας σο ξύλον. Ας σο κιφάλι μ’ κι’ απάν’ τόπον έ≤, Ας σον ουρανόν άστρâ κατηβάζ’, Ας σο μυτί μ’ έρθεν.

        Μεταφορικά με την έννοια προφύλαξης, απαλλαγής κ.τ.ο. Ας σον τουλωτόν τον ποταμόν να φοβάσαι. Ας σην τάβλαν άλογον κι’ ας σον χορόν κορίτσ’ μη παίρ’τς. Ας σο τ®αμούρ ’ς σο πατάχ. Ο ήλον ας το πιδέβαιν κ’ ύστερα.

2.Αφετηρία: Ας σ’ έναν εμπαίν’ κι’ ας σ’ άλλον εβγαίν. Ας έναν το τ®ατίρ σ’ άλλο ’κ υλάζ’νε. Ας σο μαντρίν σ’ οσπίτ’ τογρήν χαπάρ ’κι πάει. Εκλώστεν κ’ έρθεν ας σον ουρανόν ’ς σην γήν. Ας σην αρχήν ’κ επόρησες να λέει ατο. Έ≤ κ’ έρτουνε ας σο χατζιλούκ. Ας σο Κόπ άμον ντ’ εδέβεν. Ελάγγεψε ας ση μιναρέ απάν. Ας σην γλώσσαν ατ’ μελ’ σταζ’. Εσύρνεν ας σο ρδανίν τ’ οσπίτι ατ’ απέσ’ έναν ζου πετσίν. Ενεμένεν ας σο βράδιν ’ς σον πουρνόν.

Μεταφορικά

α. Με ονόματα ή ρήματα που σημαίνουν κέρδος, ζημία κ.τ.ο. Ας σα δâτρικά ’δεν œ εγροίξεν. Εζεμίωσεν ας σ’ οσπίτ’ ντο έχτσεν. Εκέρδισεν ας σ’ όλâ τα δουλείας.

β. Με ονόματα ή ρήματα που σημαίνουν πάθος σωματικό ή ψυχικό. Ο Εβραίο εσπαράε ας σα λόγια του κατή. Ας εποίκε την ανάγκην ατ’ και υστερνά ο ζαντόν. Ας σ’ ευτάς μη φοβάσαι, ας σο œ ευτάς να φοβάσαι. Ας σον λιμόν κανείς œ επέθανεν. Άρθωπον ας σην εντροπήν ατ’ όλâ παθάν.

γ. Με τα ρήματα που έχουν τη σημασία του εγνωρίζω, φαίνουμαι, μυρίζω, κ.τ.ο. Ας σην ομιλίαν ατ’ εφάνθεν ντο εν’ ξένος. Ας σα ποίον μέρος έτον œ εγροίξα.

3. Προέλευση (από πού, από ποιόν, από τι): Ας σα ≤ίλâ πεγαδομμάτâ έγκα νερόν œ επότσα ’τον. Ας σα λύκονος το στόμαν ’δεν œι γλυτών. Ας σα τσιτσία ’τς αλμέει το γάλαν. Όνταν έρθεν ας σην Ρουσίαν. Εφέρ’νεν κοσσάρας ας σα σουμά τα χωρία. Εξεραχώθεν ας σα γέλ’τα.

Μεταφορικά

1. Καταγωγή: Ας σην Χατσάβεραν καβελλάρτς œ εξέβεν. Ας σπ λιμοχώρ’ έρθεν. Ας σ’ Άνθεν το χωρίον έτον. Ας ση Σάντα και σακάτ μέρος œ έν’.

2.Ύλη: Ας σην πίσσαν ’ς σην γατράν. Ζιντζίριν ας σον άμμον γίνεται. Κόφτ’ ας σ’ ασήμιν πέταλα. Ας σα σανίδâ να ποιή σαντούκ, Ας σο τσαμούρ’ ’ς σο πατάχ. Ας σο χάλκωμαν εν’ το σταμνίν εμουν. Ας σα διφόρâ γίνεται καλόν τ®άϊ.

3. Ανάμεσα από: Εδέβαζεν το μολύβ’ ας σο δαχτυλίδ’. Ανάμεσα ας σα δέντρα έ®κισεν œ εκατήβεν το ζουρκάδ’. Οι παλαιοί ας σον φεγγίτεν εγροίκαναν ντο εμέρωσεν. Ας σην Όλασαν εδεβαίναμε για να πάμε ’ς ση Σάντα.

3. Κοντά και παράλληλα: Ας σ’ οσπίτι σ’ εμπροστά δέβασμαν œι γίνεται. Ας ση βασιλέα το παλάτ’ σιμά œ εφήναν εμάς να δâβαίνωμε. Σείτâ εδέβαινεν ας σον Άερ κεσ’.

4. Χωρισμό:

α. Εξαίρεση. Ας σ’ ατόν κ’ έξ’ κανείς œ έτον. Ας σον θάνατον και πλάν άλλο ’δεν œ έν’. Ας σ’ εμέν œ έκ’ και ’ς σον αδελφό μ’ Ας σ’ έναν τ®ατίρ’ ’ς σ’ άλλο œ υλάζ’νε. Ας σ’ έναν που œι φοάται, ας σον Θεόν πα μη φοάται.

β. Ένα διαιρεμένο ή διαιρετό: Τότε ένας ας σα νυφάδâ επάτησε œ επάτησε œ ετσίριξε. Κάθαν ημέραν θα πίνω ας σο αίμα σ’. Έναν παιδίν ας σοι Ματωμενάντος. Ας τοιν ποπάδες πα κι’ άλλο πολλά γράμματα έξερεν. Ας σ’ εμόν τη φαμελίαν κανείς θ’ αποθάν; Ας σα ημέρας έναν ημέραν.

          Με τέτοιο εμπρόθετο συντάσσονται τα ρήματα έχω, πιάνω, κρατώ, παίρω, εγροικώ, εξέρω, μαθάνω, κ.τ.ο.Όνταν μαθάν’ ας σ’ όλâ τα τέχνας. Ας σ’ ατόν εξέρ’ ατο. Ας σην γειτονίαν σύντροφον κι’ ας σ’ οσπίτ’ αζούχ (να παίρτς, να έης). Ας σου σώεις και πλέον βαρύν λιθάρ  μη σκώντζ. Έδεσαν και τόνκιοσέν ας σα ≤έρâ κι’ ας σα ποδάρâ.

5. Αιτία: Εψόφεσα ας σην πείναν. Υπόφεραν πολλά ας σην αρρώστειαν. Ας σον φόβο μ’ κι’ ας σο ζόρι μ’ επεμέτσα. Επέκει α ποθάνωμε ας σην δίψαν. Εξεραχώθεν ας σα γέλ’τα. Η νύφε ας σην χουσχανίαν ατς μάτâ œ ένοιεν. Ο γέρον ας σον φόβον ατ’ ελιγώθεν. Τ’ ομμάτâ τ’ ερούξεν έξ’ ας σο σπίγξιμον. Επέταξεν ας σην χαράν ατς. Ας σ’ αούτο πάθος θα γλυτώντζ με. Να σκάνανε ας σο κακόν ατου. Ας σον ήλον εγέντον μαύρος. Ας σα ≤έρâ’τ’ δεν œ εβγαίν’.

6. Διαφορά ή σύγκριση: Ας σο μαντρίν’ς σ’ οσπίτ’ τογρήν είδησην œι πάει. Ας σ’ εφτά πίστας κ’ έξ’ έν’. Ας σ’ όύλων το κακόν το παιδίν, κι’ ας σ’ ούλων ο καλόν ο γαμπρόν. Αν ένι ας σ’ εμάς παλληκάρι. Εγένταν τρία αδέλφâ ας σ’ ούλτς παλληκάρâ.

7. Αναφορά: (ως προς τι, όσον αφορά τι, σχετικά με το): Ας σα τέχνας ’δεν œ έξερεν. Ας σα γράμματα, μονάχον το πινακίδ’ έμαθεν. Ας σο φορκάλ’ κι’ ας σο σιλευτέρ φαίνεται.

          Σημ.Επιρρήματα και ονόματα τόπων συντάσσονται με την ας, όπως και με την από: Πίασεν τηνε ας σα μαλλία και χτύπησεν τηνε. Έρπαξεν κ’ ετίνâξεν ατεν ο τερμεντζής ας σ’ ουδάρ’. Από πέσ’ σην _ή μ’. Ας ση Σουμελά εξέβεν ’ς ση Σάντα.

          Κάποτε τίθεται πλεοναστικά μεταξύ του επιθετικού προσδιορισμού και του ουσιαστικού: Ας σο πολλά ας σην αγάπη έταξα ’το ένα πρόβα.

Η γιά

        Έγινε από την αρχαία διά και σημαίνει:

1. Αιτία: Για να μη δείκ’ το μουχανταλούχ’ν ατ’. Για τ’ εκείνο λέγω ναϊλλοί ντ’ εποίναμε. Για του είμαι φουκαράς. Γιατ’ εκείνο εφέκαν ατο έρημον. Γιατ’ εείνο επήρα την τενεκέν και κρούω.

2. Σκοπό (για χάρη, ωφελεία, τιμή): Γιατ’ εμάς κόσμος και χαρά όλâ είν’ νâφιλäδας. Για να μαζεύ’ ολίγον πουλγούριν. Επήρεν α ’ς σο παζάρ για πούλεμαν. Να φέρ’ χαρτώματα για το στέβος. Για τ’ εκείνο πλάστα. Εμένα για το ποίο œι παίρετε. Έστρωσεν κρεββάτ’ και για τοι δύς. Ετοιμάσκουνταν για το γάμον.

3. Ανταπόδοση ή ανταμποιβή: Για το καλόν το ποίκεν ατονα. Εδέκε με ορτάρâ για το στυχαρίαγμαν. Κανείς για τ’ έναν λίραν σκοτών’ άνθρωπον; Πόσον έδωκε σας για το στέγασμαν;

4. Αναφορά ή σχέση:  Ερώτεσεν τον δâτρόν για το αίμαν ντο έτρε≤εν ας σο στόμαν ατ’. Έλεεν πάντα για τη στρατείαν. Για τ’ εμέν άντρας œ ευρέθεν και προξενήτρâ. Για τη χώραν που κλαίει, ας σ’ ομμάτâ ’τ’ γίνεται.

          Πολλά ρήματα όπως το λέω, ερωτώ, εξετάζω, ακούω, μαθάνω, πονώ, φοβούμαι και τα συνόνυμά τους συντάσσονται με τη γιά: Για τ’ εσέν ελέγαμε. Για τα τίναν ερώτεσες; Τιδέν ’κ έμαθες για τον άρρωστον.

Η ίσαμε

Έγινε από τις λέξεις ίσα και με και σημαίνει ότι και η έως, μέχρι, τοπικά και χρονικά: Γεμών’ ίσαμ’ απάνου. Έφεραν τονε ίσαμε τα σύνορα. Δείξτε με το καλό μου ίσαμε τα βυζιά. Ίσαμε να τελειών’ αούτο η δουλεία. Αν έρκεται ένας ίσαμε το σπίτι μου φέω.

Η Κατά

1. Απλή κατεύθυνση: Κατά πρόσωπον είπα ’τον όλα. Επέρα ’τον κατά μέρος και εδâρμένεψα ’τον. Κατά που επήεν œι ξέρω.

2. Συμφωνία: Κατ’ εμέν œ εί≤εν δίκαιον. Εβοήθησα ’τον το κατά δύναμην. Κατά πως είπε με œ εποίκες καλά.

3. Τρόπο: Κατά λάθος εσκότωσεν ατον. Κατά τύχην εύραν τ’ οσπίτ. Κατά πως έχω. Κατά πως λέει.

4. Σχέση ή αναφορά: Κατά τη γυναικότε απ’ εσέν καλλίον δουλεύω. Κατά γυναίκου είχα συγγένειαν.

Στη σύνθεση σημαίνει επίταση: κατακρίνος, καταπλούμιστος, κατακαρδώνω, καταμασώ, κατατρέχω, κατορκίζω, κατακόφτω, κατακλέφτω, καταντροπäζω, κατακλαδεύω, καταϊδρώνω, κ.α.

Η μετά

Πρίν από φωνήεν μετ’ και συχνότερα απαντά με: Με την τρίχαν εγλύτωσεν. Με την ώραν œ έβρεχεν, παρ’ ώρας εχαλάζευεν. Με το στόμαν ατ’ πουλία πιάν’. Εκείν’ μετ’ εσέν γίντανε.

Σημαίνει δε:

1. Συνύπαρξη: Με το συενό σ’ φά’ και πία κι αλι®βερί® μ’ ευτάς. Μ’ εξήντα τρία σήμαντρα και δεκαοχτώ καμπάνας. Μετ’ εκείνον πα εποίκεν έναν έμορφον κορτσόπον. Θα στέκ’ς με τ’ εμέν. Η κόρη είδε όνερο ετσείτουν με τον ξένον. Με τους πολλούς έφυγα ’γω ’ς έναν αοίκον όρος.

2. Συνοδεία: Επέρεν είναν κι άλλο μετ’ εκείνον. Με τη μακελλί τη λαλίαν κείται. Πέντε οργέας κατηβαίν’ και με την τραβωδίαν, και άλλα πέντε κατηβαίν’ με την μοιρολογίαν. Με την χαράν επήεν ’ς σ’ οσπιτόπον ατ’. Κι ατώρα έλα με τ’ εμέν. Έστειλαν τον δούλον μετ’ εκείνον. Εγύρτσεν με τον παιδάν ’ς σ’ οσπίτιν.

3. Περιεχόμενο: Είχαν έναν πουλούλ με τα πουλουλάπâ. Εδέκεν έναν λάχταν το χαλκόν με το φαείν. Εφορτώθεν το καλάθ’ με τα ψωμία.

4. Ύλη: Με τον κόπρον χαβίτς œι γίνεται. Έρραψανε τ’ ομμάτâ ’τ’ μ’ εφτά κάτâ μετάξâ έδεσαν και τα ≤έρâ του μ’ εφτά κάτâ αλυσσίδας. Με τη χώρας τα κοκκία θέλτς να ’φτάς ψαλμόν τον κύρη σ’. Με τα λιθάρâ και με το τ®αμούρ έσαν χτισμένα τ’ οσπίτâ τη Σάντας. Έφαγα χασίλâ με το δόγαλαν.

5. Μέσον ή όργανο: Μετ’ έναν λαβρέαν, μετ’ έναν μούσταν κρούω και θήκ’ ατον. Εντώκαν με τα σαΐτας τοι δράκ’ς. Ερχίνεσεν να τρώη το ®κοινίν μετ’ εμ’νε δεμένος. Κουρκουλεμέντζα μετ’ έναν παλöν τ®αμπάρ. Μετ’ έναν ωβού τσέπλ’ επολέμανεν να ευκαιρών’ τη θάλασσας το νερόν. Εφορτώθεν α με το σκοινίν

6. Τρόπο: Μετ’ εκείνο το κοτσόν το ποδάρ’ ’ς έναν νύχταν εκατήβεν ’ς σα Σύρμενα. Με το ήμερον ομμάτ’ œ έλεπ’νε με. Μ’ έναν κούντεμαν ενοίξαμε την πόρταν. Το ®κυλλίν με το ζόριν ’ς σα πρόβατα œι πάει.

7. Όρο ή συμφωνία: Επούλτσα ’το με κέρδος. Εδανείστα με τόκον. Με τη μήναν θα πλερών ’με το χρέος ατ’. Με τη δουλείαν θα εξοφλίζ’ ατον.

8. Ανταλλαγή: Έλλαξα τ’ άλογον με το χτήνον. Έλλαξεν τα κεραμμίδâ με ξύλα. ’Σ σον πόλεμον οι Σαντέτ έλλαζαν τα λώματα με το γέννημαν.

9. Αιτία: Με το είμαι ορφανός και με το ’κ έχω βίον(επειδή). Εσύ κώλυσές με, με το είπα τ’ όρωμά μου. Με το να έτον κι’ άλλο παλληκαρ’.

10. Αντίθεση:  Η Ρουσία εί≤εν πόλεμον με την Τουρκίαν. Επορείς και πολεμάς με τον Θεόν(φύση). Με το τίναν εντώκες; Με τ’ ατόσα βάσανα πώς έζησες;

11. Αναφορά ή σχέση: Με τ’ εσέν το καλάτ®εμαν ολίγον ζόρ έν’. Με τ’ εκείνον πα εποίκεν έναν έμορφον κορτσόπον. Με τον είναν φίλος και με τον άλλον φίλος. Θα λέω σας το παραμύθ’ με τοι μάϊσσας.

12. Χρόνο: Με τα κοσσάρâ κείται κα’. Με την ώραν œ έβρεχεν, παρ’ ώρας εχαλάζευεν. Με τα χαράγματα εσέβα ’ς σην στράταν. Φαείν, ποτήν όλα με την ώραν(στην κατάλληλη ώρα). Μετά που θα πας;

13. Κτήση: Η κοσσού με τα πουλία. Με τη χώρας τα κοκκία θελτς να ’φτας ψαλμόν τον κύρη σ’. Με τ’ έναν κορίτς’ δυ’ γαμπροί œι γίν’ταν.

14. Μέσον όρο: Τ’ έναν με τ’ άλλο το δεμάτ’ έρ’ται τρία οκάδας. Ο είνας  με τον άλλον επελέκεσαμε από δέκα λιθάρâ. Είνας με τον άλλον έχτσαν από τρία αρ®ίνâ.

          Την πρόθεση με και αιτιατική δέχονται:

α. Τα ρήματα ομοιάζω, ιεύω, συφωνώ, γειτονεύω, συγενεύω, σημαδεύκουμαι, γυναικίζω, παντρεύω, ενταμούμαι, ομιλώ, καλατ®εύω, συντζαίνω, παίζω, παλεύω, πολεμώ, ταβίζω, πιάσκουμαι, συνεννοΐουμαι, κρούω, ενταμώνω κ.α.Έναν ημέραν ο Κώτας τη Παπουνάβας επάλεψαν με τον Πολίταν. Ο Σαντέτες επορεί και πιά®κεται με τ’ είναν Κρωμέτεν. Με τα λόγια έργον œι χτίεται. Με τα παράδας ας σον ουρανόν άστρα πα κατηβάεις. Με τ’ αράεμαν œ ευρήκες ατο. Με τα ψιλά τα βελόνâ αραεύ’ ατο. Με τ’ έναν κορίτσ’ δύ’ γαμπροί œι γίνταν.

β. Ουσιαστικά που παράγονται από τα παραπάνω ρήματα: συμφωνία, συγγένεια, ομιλία, καλατ®ή, συντζία, ταβή, πόλεμος, φιλία κ.τ.λ.Με τον πόλεμον πολλοί εσκοτώθαν. Με την ομιλίαν έρθαμε χωρίς να ’γροικούμε νεγκασίαν. Έστειλε το χάταλον ’ς σον αδελφό μ’ με τη συμφωνίαν να μαθίζ’ âτο τέχνην.

γ. Επίθετα και επιρρήματα που γίνονται από τα παραπάνω ρήματα: ίδιος, ίσος, σύφωνος, γείτονας, συενός, φίλος, του®μάνος κ.α. Με τον ίδιον έστειλα σε γράμμαν. Είμαι συενός με τη γυναίκαν ’ατ. Έτον φίλος με τον κύρη μ’. Με το γείτονα σ’ πως ετάβιξες;

Η παρά

        Χρησδιμοποιείται:

1. Στην εκφορά του δεύτερου όρου της σύγκρισης: Καλλίον να εβγαίν’ ο κόλο σ’ παρά τ’ όνεμα σ’. Καλλίον να επέθανα εγώ παρά το παιδί μ’.

2. Στη φράση ημέραν παρ’ ημέρανσημαίνει εναλλαγή. Το παρ’ ώραςσημαίνει όχι την ωρισμένη ώρα, αλλά αργότερα. Ο πετεινόν π’ εκούϊζεν παρ’ ώρας. Με την ώραν ’κ έβρε≤εν, παρ’ ώρας εχαλάχευεν.

Σ τ η  σ ύ ν θ ε σ η

α. Αντικατάσταση: Παραγιός, παραδελφός, παραθεός, παραμάννα, παρακύρτς, παραπαίδ’, παρατσίτσ’.

β. Εκείνο που κείται κοντά ή γειτονεύει: Παρακαμή, παράκρ’, παραπόρτιν, παραποταμέα, παρανύφσα, παραστάτες, παραδόντ’, παρακοίλιδον.

γ. Επίταση της έννοιας: Παραβρέχω, παραγερώ, παραδουλεύω, παραμεθύω, παρατρώγω, παραγαπώ, παραγομώνω, παραγλυκύς, παραπολλά.

δ. Εκείνο που γίνεται παρά το πρέπον, παρά το σύνηθες: Παρακούω, παραλαλώ, παράκαιρος, παραπατώ, παράπλασμαν (παραμορφωμένος).

Η προς

Σημαίνει:

1. Πλησίον ή προσέγγιση: Προς τα ξημερώματα, προς το παρόν. Προς ώραν στόμαν προς στόμαν. Πρόσωπον προς πρόσωπον. Για δόστε ατον το άλογον ντο στέκ προς γωνέαν.

2. Διανομή ή χωρισμό: Έναν προς έναν. Ημέραν προς ημέραν. Γενεάν προς γενεάν. Πάππον προς πάππον. Πιθαμήν προς πιθαμήν.

4. Σκοπό: Πάω προς νερόν. Προς όφελος. Ας πάω ολίγον προς νερού.

5. Αναφορά: Προς το παρόν. Ως προς εμέν (όσον αφορά εμέ). Ως προς εκείνον ’δεν ’κ έμαθα.

Σ τ η   σ ύ ν θ ε σ η

1. Σε κληρονομημένες λέξεις από την αρχαιότητα την εκκλησία: Προσευκή, προσεύκουμαι, προσκυνώ, προσκαλώ, προσφορά.

2. Σε νεώτερες: Προσάλευρον, προσκάρδâ, προσκέφαλη, προσμοιρäζω, προσύφ, προσωρεύω.

Η εις – ‘ς

Η είς χρησιμοποιείται μόνο σε ωρισμένες φράσεις: Εις υγέιαν. Εις έτη πολλά. Τρανά είς την παραθύρα θωρεί ένα παιδί.

          Στα τραγούδια μόνο για μετρική ανάγκη. Εις το σκαμνίν ατ’ κάθεται και το καυκίν επέρεν. Κλώ®κεται σύρ τον Μαύρον ατ’ εις το βαθύν λιμνίτσιν.

          Σημαίνει δε:

α. Κατεύθυνση: Εμένα φέρε ’ς σο ρα≤ί. Επήγαν ακεί ’ς σο ρα≤ί οπίσ’. Ξέρω θενά βγήτε ’ς σην ξενητείαν. Επέρεν ατον και επήεν ’ς έναν οτάν. Επήγα αποπίσ’ ’ς σον τρανόν. Δεβάτε ’ς σ’ όρος. ’Σ σον παρχάρ επήες; ’Σ σον Θεόν κιαν’ λάχτας κρούει.

β. Τέρμα μιας κίνησης ή ενέργειας: Ας σα νύ≤α ’ς σην κορφήν.  ’Σ σον Αδ’ κλαιμένος θα πάη.  ’Σ σο πεγάδ’ καικά φέρω σε και νερόν  ’κι ποτίζω σε. Και έρθε  ’ς σην πολιτεία πάλι το κορίτσ’. Το τοπούζι μ’ εκρέμασα  ’ς σην οτάν απέσ’. Επήεν  ’ς σον άλλ’ τον κόσμον. Έρθεν  ’ς σον τόπον το έτον. Εγύρτσεν  ’ς σα κώμâ.

γ. Εναντίον:  ’Σ σην μα≤αιρέαν κονταρέαν. ’Σ σο αίμαν αίμαν.  ’Σ ατό την αρρώστειαν δâτρικόν œ έν’.

δ. Τόπο ή θέση: ’Σ εμόν την γούλαν έρουξεν. ’Σ σην θάλασσαν πα αν κάθεσαι όσον ντο συγκείται σε έπαρ’. Εγέντον ’ς σην ξενιτείαν στέκω ατόσα χρόνâ. ’Σ σον χορόν μ’ εμπαίντζ, κι’ ας σου εμπαίντζ θα χορεύς.  ’Σ σο φέσ’ αφκά κανείς ’κι εν’. Ο Ξατζηλίαν έτον ’ς σο χôκιμέτιν. ’Σ σην άκραν εθε καρφών βελόνâ. Έβαψεν τα πέντε δάχτυλα ’τς ’ς σο γαίμαν.

ε. Πλησίον: Εθέκεν ατο ’ς σο γιαν ’ατ. ’Σ σ’ αναγκαίονος την πόρταν καικά εκάρφωσεν το σπαθίν ’ς σην κοιλίαν ατ’. Έστεκα ’ς σ’ αρτούτ® καικά. Εταγιανεύταν ’ς σην φυλακής την πόρταν.

στ. Ανάμεσα, μεταξύ: Οφέτος ’ς σα δέκα καρύδâ τ’ έναν ’κ έν’ σαγλάμ. ’Σ σα ξένα ≤έρâ ελέπ’ ατεν. ’Σ σα ξερά ανάμεσα καίουνταν και τα ζωγρά. ’Σ σο καρφίν και ’ς σο πέταλον αναμεσά. ’Σ σην μαλγατάν  ανάμεσα να φύγουμεν.

ζ. Απέναντι, μπροστά: Έρουξεν ’ς σα ≤έρâ και ’ς σα ποδάρâ. Εξέγκεν την Αγγέλην και την Άρταν ’ς σον ήλεν.

η. Γύρω: Ολόερα ’ς σ’ αρτούτ® έσαν κι’ άλλα δεντρά. ’Σ ση Κετ®ή  τα λιθάρâ κεσ’. Ας σον φόβον εθε ετύλτσεν τα ≤έρâ ’θε ’ς σην γούλα μ’. Το τ®ίτ τοι κοριτσίων εί≤εν ’ς σον γύρον εθε ματοζίνιχα.

θ. Επάνω: ’Σ σον Γιάννεν απάν’ κάποιος έξεν βραστόν νερόν. Να χτίζ’ ατου ’ς σην πινάν απάν’ γονάχ. Θα παίρω σε ’ς σην ρά≤α μ’. Έξεν νερόν ’ς σο κιφάλν ατ’. Έστρωσεν λίρας απάν’ ’ς σην κατ®αν. Εξέβεν ατου ’ς σο λιθάρ’ απάν’. ’Σ σούνους ’ς σο κιφάλ’ ήρτανε πολλά.

ι. Κάτω: Αφκά ’ς ατό το δεντρόν εκουμουλäουσαν και έπαιζαν. Αφκά ’ς σο τανατόφυλλον η κόρ’ κοιμάται. Πολλοί εκατήβαιναν ’ς σα Γεμουράδας. Εκοιμέθεν αφκά ’ς σο δεντρόν.

Χρονικό σημείο ή διάστημα

        (πότε, τί ώρα, εποχή, έτος…).

Τ’ αποψισνόν τη δουλείαν ’ς σο πουρνά να μη αφήντζ. ’Σ ση σεράντα ’κ ερούζνες. ’Σ έναν νύχταν εκατήβεν ’ς σα Σύρμενα. Αδά ’ς σ’ ολημέρα κεσ’ έρθεν ένας τ®αζού. Αδά ’ς σα υστερνά τα χρόνâ. ’Σ σα πεϊλέ τα ζαμάνâ.

α. Χρονικό διάστημα που διαρκεί μια πράξη (πόσον καιρό, ώρα…). ’Σ ση κυρού μ’ τον καιρόν. ’Σ σον Αεργίτεν απέσ’ τα ≤ερομέλâ ε®ινεύταν. Σκού ’ς έναν σολούχ παλαγώησον τα ≤ερομέλâ. ’Σ σα πρώτα τα ζαμάνâ και ’ς σα αργυρά τα χρόνâ.

β. Χρονικό διάστημα μετά το οποίο γίνεται κάτι: ’Σ σα δέκα ημέρας επέθανεν. Απάν’ ’ς σον χρόνον εγέντον έγκυα. ’Σ σην λειτρουΐαν ’κ επρόφτασεν.

Μεταφορικά

α. Αποτέλεσμα μιας μεταβολής ή ενέργειας: Ε®κίεν ’ς σα δύο το λιθάρ’. Εχωρίγαν ’ς σα τρία παρχανάδας. Έστειλεν ζαπτιάδας και ’ς σα εφτά χωρία.

β. Αναφορά (σχετικά με…): ’Σ σο ποίον είσαι ας σ’ εμέν καλλίον. ’Σ σο τρέξιμον  κανείς œ έφτανεν ατον. Ατωρισνοί ’ς εκείνους καικά μερμήκες είναι. Ντο εν’ η γυναίκα εμπροστά ’ς σον άντρα.

γ. Σκοπό: Ο βασιλέας εξέβεν ’ς σ’ αβτζιλούχ. ’Σ σην ύαν εσούν (πίνω). Εσέγκαν ’ς σον νούν ατουν να ευτάγ’ν ατον δουλείαν. Το κορίτσ’ έπαρ’ φέρε ’ς σο λουτρό. Θα ηυρήκω ’ς σο τäρτι σ’ τερμάν. Εσέγκεν ’ς σ’ αχούλν ατς να σύρ’ â ’ς σην αντραδέλφισαν ατς απάν’. Ο ποπάς εξέβεν ’ς σο γύρισμαν.

δ. Αιτία: Τ’ αρρώστειας είναι ’ς ση Θεού το ≤έρ’. Εμπαίνω ’ς ση παιδί εσουν το αίμαν. Εσέγκεν ατον ’ς σην συλλόϊσην.

ε. Αντίτιμο: ’Σ σον Ριζόν πουλίουνταν τα δέκα ’ς σο γρό®. Τα καμέλâ τα δέκα ’ς σην παράν. ’Σ σα σεράντα κορό®â εδώκαν α εκεί μερτικό. Θα πάω αλλάζ’ ατο ’ς είναν γάϊδαρον. Ατο εγώ œι αλλάζ’ ατο ’ς έναν μαλαματένεν. ’Σ σα τρία γρό®â œι δίγ’ ατεν. Εδώκεν ατον το πετσίν ’ς έναν γορό®.

Εμπρόθετο από τη ‘ς και αιτιατική δέχονται:

α. Τα ρήματα πιστεύω, εμπιστεύκουμαι, ελπίζω, στοχεύω, απομένω κ.α. και τα συνόνυμά τους. Η Δεσποίνη εκλώσκουτον ’ς σα παρχάρâ. Εσέγκα το γράμμαν ’ς σην τσέπâ μ’. Έγκαν ατον ’ς ση θâγατερός ατ’. Επέρεν ’ς σην ρά≤αν ατ’ τ’ αδέλφâ ’τ’. Οτμανίν (παράς) πιλέ ’κ επέμ’νεν ’ς σην κεσέν ατ’.

β. Ουσιαστικά και επίθετα που έχουν σχέση με τα παραπάνω: Το κρίμαν ’ς σο κιφάλ’ν εμουν. ’Σ σο πρώτον το βάλσιμον σεράντα αρνία εζαλίγαν. ’Σ σο παιδίν ατ’ πα ’κ εί≤εν εμπιστοσύνâν. Βλαβερόν ’ς σην _ήν και ’ς σο κορμίν.

γ. Επιρρήματα και μάλιστα τοπικά: Απές ’ς έναν σαντουχόπον ευρήκ’ έναν χαταλόπον. Εκ’σεν λαλίας απές ’ς σην χαμαιλέτεν. Αφκά ’ς ατό το δέντρον εκουμουλäουσαν κ’ έπαιζαν. Έγκεν ατεν ατου ’ς σην πινάν απάν’.

Η χωρίς – χώρις και δίχως – θίγα – θία – θίγως

        Σημαίνουν έλλειψη, στέρηση ή εξαίρεση: χωρίς αέραν το πουλίν, χωρίς νερόν τ’ οψάριν, χωρίς εγάπ’ ’κι γίνεται κανέναν παλληκάριν. Επέθαναν χωρίς ψαλτάν, χωρίς ποππάν και χωρίς κοινωνίαν. Δίχως παράν τιδέν ’κι γίνεται. Έτον έναν ®κυλλίν δίχως ουδάρ’. Εποίκεν το χαλβάν ατες χωρίς άλας. Χωρίς να συλλοΐ®κεσαι δουλεία μ’ ευτάς. Θίγως να εξέρ’ πως εν’ δäβολος. Θίγα σπαθίν, θίγα κοντάρ’ ’γώ ατουνούς εντώκα.

Η ως – ούς – βούς – γούς , ώσνα, ούσνα.

        Σημαίνουν όριο ή τέρμα.

α. Χρονικά (έως, έως ότου). Ως του ήλ’ την ανατολήν Σαρακενός œ επέμ’νεν. Τη δâβόλ’ η δόξα ως το ευλογημένη η βασιλεία κρατεί. Ως του βραδί τ’ ημψού τ’ ημψόν œι θα επορώ να κάμνω. Αχουλλής ώσνα ενούνιζεν, ο παλαλόν εποίκεν δέκα χάταλα. Ώσνα έρθε άρκα, ένα πουλί επέτασε. Μ’ εβγάλτς ατον ούσνα μη εφτάν’ με. Ούς ατού πα τυχερός έτον, Ούς ατώρα εγλύτωσες. Ώσνα έρχομαι παράδες μη περιμένης.

β. Τοπικά: Η φρούχνα ως τ’ ωμία εν’. Ους τα τράμερα τση γής και ους τση θάλασσας. Εκεί που κρούει ο Ξάντινον το αίμα ους τη μέσην.

          Σημ.Το ώσπου στο ιδίωμα της Αμισού σημαίνει αφού: Ώσπου θέλεις να είμαι εγώ βασιλέας, ας πάγω.

        Πολλές φορές η ως χρησιμοποιείται αντί της ‘ς: Λάγκεψον ως το χωρίον, τέρεν ντ’ ευτάγ’νε. Ας σο μαντρίν ως τ’ οσπίτ’ τογρήν χαπάρ’ ’κι πάει. Επήγα ως το σχολείον να τερώ γιατί ’κ έρθεν το χάταλον.

        Πολλές φορές όταν προηγείτε η ας (από) εκφράζεται ολόκληρο σύνολο προσώπων ή πραγμάτων αντίθετων ή διάφορων: Όλ’ ας σον μικρόν ως τον τρανόν επέθαναν ’ς σην εξορίαν. Τα λώματα ’τ’ ας σα παλä ως τα τσεριγμένα ’κ’ έπρεπεν να είναι λερά. Το φαείν ατουν ας σο νεστâκόν ως τ’ απασκανόν έπρεπε να εν’ καβουρεμένον. Ας σ’ εμπόνε®τâ ως τη Λαμπρήν εποίνεν από σεράντα γονατοκλισίας.

        Άλλες φορές σημαίνει το μέχρις ότου: Ώσνα απλών’ το έναν ποδάρν’ ατ’, τ’ άλλο τρώει ο λύκον. Ώσνα κλώ®κεται η μυία μίαν το στουλάρ. Τ’ εσά τ’ άθâ ώσνα αθούν, τ’ εμά παραδâβαίν’νε. Ούσνα ξάφτ’ το σουγλίν, ο δράκον ενύσταξεν. Να στραμπίζω σας ’ς την τίπη τη φυλακής ώστα ν’ αποθάνετηνε.

        Άλλες φορές σημαίνει εφόσον:  Ο Θεός κλαινίη σε ους τ’ αν κλαινίης εμέν. Ούς τ’ αν ελέπ’ς εσύ το παιδί σ’ αποθαμένον φιλ’ να είμες ’κι πορούμε.

Η άνευ – άναυα – άναυος

        Σημαίνει εκτός, εξόν: Άναυα τ’ ορμάνâ. Ανάθεμα το χωρίο σ’ άναυα τα εικόνας. Και άναυος εκείνο, να χτίζ’ τ’ εμόνα τ’ οσπίτ’. Άναυα το ξύλον ντο έσυραν. Άναυα ντο ’κ έ≤ ατο καλόν, απόψ’ πα είδα ά®κεμον όρωμαν. Άναυα τον Αβτζήν, άλλος κανείς ’κ επορεί να πετ®αρεύ ατο τη δουλείαν.

Από τις αρχαίες προθέσεις

α. Η εκ η έξ: Έρθεν εξ ορανού φωνήν κ’ εξ αρχαγγέλου στόμαν. Εκ Θεού. Εξ ανάγκης. Εξ αρχής. Εξ όλης καρδίας.

β. Η εν: Εν όσω ζής. Εν φόβω Θεού. Εναληθείας.

γ. Η περί: Περί εμού. Δέσκαλον εράευετεν να γράφτη σας αναφοράν περί γραμμάτου. Περιγραμμάτκα όχι στην καθημερινή ομιλία.

δ. Η πρό: Προ καιρού.

ε. Η διά: Δια τον φόβον των Ιουδαίων.

στ. Η επί: Επί ξύλου κρεμάμενος. Επί ζωής μου. Επ’ αληθείας.

Θέση της πρόθεσης

1. Αν το όνομα έχει μπροστά του επιθετικό προσδιορισμό, η πρόθεση πηγαίνει μπροστά από αυτόν. Ας σο τ®αμουρένεν το τεστόπον. Όνταν μαθάν’ ας σ’ όλα τα τέχνας. Με τ’ εκείνο το κοτσύν το ποδάρ. ’Σ σα παλä τα ζαμάνâ και ’ς σα αργυρά τα χρόνâ. ’Σ έναν νύχταν εκατήβεν ’ς σα Σύρμενα.

2. Αν ο προσδιορισμός είναι στη γενική, τότε η γενική παίρνει θέση ανάμεσα στην πρόθεση και στο όνομα: ’Σ ση κωφού την πόρταν, όσον θέλτς βρόντα. Εταγιανεύτεν ’ς ση φυλακής την πόρταν. ’Σ ση κυρού μ’ τον καιρό. ’Σ ση θâγατέρος ατ’ τ’ εγάπης. Θα πάω ’ς ση Πιρπιρής τη χαμαιλέτεν.

Παράλειψη της πρόθεσης

        Όταν μία πρόθεση ανήκει σε δύο ή περισσότερα ονόματα που συνδέονται κατά παράταξη, η πρόθεση μπαίνει μόνο μια φορά μπροστά από το πρώτο όνομα: Έσκωσαν τσοι Ρωμαίσις, άναυα τσοι χαμαιλετάρτς και τσοι φουρουντζήδες. Άναυα τον ποπάν και τον ψάλτεν όλτς επέραν ’ς σον πόλεμον. Για τον κύρ’ν ατ’, τη μάνναν ατ’, τ’ αδέλφâ ’τ’ και όλτς τ’ αποθαμέντζ ατ’ εποίκεν την κανόναν.

          Όταν όμως ο λόγος εκφέρεται με έμφαση, τότε η πρόθεση επαναλαμβάνεται μπροστά από το καθένα όνομα: Χωρίς αέραν το πουλίν, χωρίς νερόν τ’ οψάριν, χωρίς εγάπ’ œι γίνεται κανέναν παλληκάριν. Ούς τα τράμερα τση γής και ούς τση θάλασσας. Θίγα σπαθίν, θίγα κοντάρ’ εγώ ατουνούς εντώκα. Έρθεν εξ ουρανού φωνήν και εξ’ Αρχαγγέλου στόμαν. Χωρίς ποπάν, χωρίς ψαλτάν και χωρίς κοινωνίαν.

Από το βιβλίο του Στάθη Αθανασιάδη ” Το συντακτικό της ποντιακής διαλέκτου” 

Και σε μορφή PDF ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ